آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس(قسمت اول)

طب سنتی -معرفی ابن الیاس ،پزشک و آناتومیست ایرانی

به مناسبت 175 ساله شدن کتابخانه پزشکی در ایالات متحده امریکا به تازگی کتابی با نام Hidden Treasure منتشر شده که حاوی عکسهایی از اشیای موجود در کتابخانه است.در این کتاب عکسهایی تعجب برانگیز از تشریح بدن انسان به زبان فارسی مربوط به 600 سال قبل چاپ شده که برای ناآشنایان به طب سنتی اسلامی بسیار جالب خواهد بود.این تصاویر مربوط به کتاب فارسی تشریح البدن اثر "منصور ابن محمد ابن احمد ابن یوسف ابن الیاس"  معروف به ابن الیاس است.پزشک و آناتومیست ایرانی و مسلمان.کتاب او تشریح البدن نام دارد که مصور است و ابن الیاس آن را در سال 798 ه.ق نوشت و به امیرزاده پیرمحمد بهادر خان تقدیم کرد.

کتاب ابن الیاس ،تشریح البدن

این کتاب از چندين قسمت،تشكيل يافته است:قسمت اوّل،مربوط به شرح تقديم كتاب و بعد از آن مقدّمه است.پس از آن پنج فصل و يك‌خاتمه دارد.مقدمهء نسبتا مفصّل كتاب،شامل يك بحث دينى است درباره ی حكمت‌ خلقت نوع انسان از طرف خداوند و استدلال بر اين‌ كه چه قسمت ازاندامهاى بدن،اوّل بار در رحم تشكيل مى‌شود
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-مقدمه کتاببرای دیدن تصویر کامل و بزرگتر ،روی تصویر کلیک کنید.

 

فصل اول کتاب،تشریح استخوانها و استخوان شناسی

با فصل اوّل،قسمت‌علمى‌تر آن آغاز مى‌شود.استخوانها تقريبا به‌طور مفصّل مورد گفتگوقرار مى‌گيرند و تعداد آنها صرف‌نظر از استخوانهاى كنجدى و لامى، ٢۴٨  معرفى مى‌شود.اين عددى بوده كه كالبدشناسان اسلامى عموماپذيرفته بوده‌اند.سعدى،عدد  ٢٠٠  را در اين زمينه ذكر مى‌كند:

                                            دو صد مهره در يكدگر ساخته‌ ست             كه گل مهره‌اى چون تو پرداخته‌ ست‌
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-تشریح استخوانها برای دیدن تصویر کامل و بزرگتر ،روی تصویر کلیک کنید.

فصل دوم- آناتومی اعصاب ، نورولوژی

منصور در فصل دوم به شرح سلسله اعصاب مى‌پردازد.كالبدشناسان‌آن زمان اعصاب را چيزى شبيه به سرخ‌رگها و سياه‌رگها مى‌شناختند و اين سه را تنها تشكيلاتى مى‌دانستند كه به شكل پخش و پراكنده درسراسر بدن يافت مى‌شود؛ازاين‌رو نتيجه مى‌گرفتند كه وظايف آنهامى‌بايستى يكسان باشد و چون وريدها و شريانها،كه مجارى توخالى وعامل انتقال جوهر حياتى در بدن هستند،پس نتيجه مى‌گرفتند كه اعصاب‌نيز توخالى بوده و جوهر ذهنى را از مغز به ساير قسمتهاى بدن‌مى‌رسانند.مثلا منصور مى‌نويسد:عصبهايى كه پيوندگاه بينايى را در مغزبه وجود مى‌آورند،وظيفهء آنها انتقال نيروى بينايى است.بقيهء اعصاب‌خالى به نظر نمى‌رسند،ولى حتّى از درون اينها هم نيرو عبور مى‌كند،چنانكه«آب از درون گل،و روغن از لابلاى بادام مى‌گذرد».تشريح كلّى‌اعصاب به خوبى بيان شده است.البته اشتباهاتى هم هست ولى اين‌اشتباهات را فقط كالبدشناسان نسلهاى بعد مى‌توانستند تصحيح كنند.
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-تشریح اعصاب
برای دیدن تصویر کامل و بزرگتر ،روی تصویر کلیک کنید.

 

 

فصل سوم-تشریح عضلات

فصل سوم كتاب دربارهء عضلات است.در اين زمان عضلات هنوزنامگذارى نشده بود،لذا منصور در اينجا به شرح كلّى ساختمان يك‌عضله،معرفى اشكال مختلف آن،به صورتى كه با چشم غير مسلّح ديده‌مى‌شود و ذكر تعداد عضلات،اكتفا مى‌كند.اين قسمت اخير،يعنى تعدادعضلات همواره مورد اشكال كالبدشناسان عرب بوده است كه در تعدادشمارش مجموع عضلات،نظريات مختلفى داده‌اند.ابن سينا مجموع‌عضلات را  ۵٧٠  ذكر مى‌كند؛و اغلب نظريات هم در حوالى همين‌ عدد است.
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-تشریح عضلات
برای دیدن تصویر کامل و بزرگتر ،روی تصویر کلیک کنید.

 

فصل چهارم-تشریح وریدها

فصل چهارم از وريدها و انشعابات آن سخن مى‌گويد.منصور در اين‌فصل به‌طور واضح،نظريات ابن سينا را بيان مى‌كند.ابن سينا وريدها رامشابه شريانها مى‌داند،با اين تفاوت كه از جگر منشأ مى‌گيرند و بدون‌ضربان هستند و براى پخش جوهر حياتى از كبد به اندامهاى بدن آفريده‌شده‌اند.منصور به تقليد از ابن سينا عقيده داشت كه وريد شريانى،كه‌امروزه وريد ريوى ناميده مى‌شود،تعداد آن در هر سمت بدن دو وريداست،در حاليكه يك وريد بيش نيست،و اين تعدّد به خاطر مضاعف‌بودن وظايف آنهاست.يعنى بايد به منظور تغذيه،هم خون را به قلب وهم به ششها منتقل كنند.منصور،قلب را سه بطن مى‌دانست و بطن‌كوچك مركزى قلب را(كه در حقيقت وجود نداشت)نام دهليز داده‌است و نيز اظهار مى‌دارد كه رأس قلب با استخوان مخصوصى محكم‌مى‌شود.

فصل پنجم تشریح شرایین و سرخرگها

فصل پنجم اين رساله دربارهء شرايين و انواع آن است.وى در اين فصل‌به انواع سرخ‌رگها و انشعابات آن با ذكر وظايف هريك پرداخته است.منصور چون اغلب اطبّاى پيشين عقيده داشت كه اگرچه سرخ‌رگها حاوى‌مقدارى خون هستند،ولى وظيفهء مهم و اصلى آنها انتقال هوا و جوهرحياتى است.ضربان شريانها را وابسته به ضربان قلب مى‌دانستند و عقيدهداشتند كه قلب جدا شده مى‌تواند مدّتى با نظم مخصوص خود بتپد.مدّتها پيش از آن جرجانى بيان كرده بود كه اگر قلب يك حيوان رابلافاصله پس از مرگ آن خارج كنند،در خارج از بدن مدّتى به انقباض وانبساط خود ادامه مى‌دهد و از اين حقيقت به خوبى چنين نتيجه گرفته بودكه عامل حياتى جداگانه‌اى در درون قلب موجود است و همان وضع درمورد شرايين هم صادق دانسته بود.
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-تشریح شرایین-شریان ها

 

فصل آخر-اعضای مرکب

فصل آخر به چيزى،كه منصور آن را اعضاى مركّب مى‌نامد،اختصاص دارد.به‌طور خلاصه منصور در اين فصل از قسمتهايى گفتگومى‌كند كه ما آنها را در برابر دستگاهها«عضو»مى‌ناميم.هرچند كه دربرخى موارد نمى‌توان اين‌چنين تمايزى را صادق دانست،از جمله اينكه‌منصور قسمتهاى مختلف تشكيل‌دهندهء دستگاههاى كليوى و تناسلى‌را در رديف اعضاى مركّب منظور كرده است.

اين رساله با يك فصل نهايى دربارهء آبستنى و جنين‌شناسى توسعه‌مى‌يابد.جنين‌شناسى براى پزشكان آن زمان،مسألهء فوق‌العاده پيچيده‌اى‌محسوب مى‌شد.بنابراين تعجّبى ندارد اگر تمام شرحها و توصيفهاى آنان‌كمى پيچيده است.منصور در حقيقت،مدّعى است كه در يك سقط روزششم،قلب و كبد و مغز قابل تشخيص است.ولى جرجانى‌و بيشترنويسندگان براى تكميل جنين،طبق مراحلى كه در قرآن ذكر شده،سى‌ روز لازم دانسته‌اند.جنين‌شناسان پس از اين مرحله از آنچه اتفاق‌مى‌افتاد،بى‌اطلاع بودند.منصور،قلب را نخستين عضوى مى‌داند كه‌متكوّن مى‌شود،اگرچه اولين عضوى كه كامل مى‌گردد،ناف است.
 آناتومی و تشریح بدن مربوط به طب سنتی اثر ابن الیاس-اعضای مرکب

منبع : تشریح الابدان،یوسف بیگ باباپور

در آینده به صورت تخصصی هرکدام از بخشهای این کتاب را بررسی میکنیم.

     ادامه دارد…

برچسبها :
نظرات

ارسال نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

© تمامی حقوق برای اسپادان سلامت محفوظ می باشد.بازنشر مطالب فقط با ذکر لینک مستقیم مجاز است.